Khủng hoảng nợ phái sinh 845 nghìn tỷ USD: Kịch bản "Bail-in" đã được vạch ra

Thị trường phái sinh toàn cầu hiện đang phình to với quy mô khổng lồ chưa từng thấy, đạt mức 845 nghìn tỷ USD theo số liệu mới nhất từ Ngân hàng Thanh toán Quốc tế BIS tại thời điểm tháng 6 năm 2025. Con số này không chỉ đơn thuần là một thống kê tài chính, mà còn là lời cảnh báo về một hệ thống đang ngày càng mất kiểm soát khi tăng trưởng 16% chỉ trong năm 2025, đánh dấu mức tăng mạnh nhất kể từ trước cuộc khủng hoảng tài chính 2008.

Để hình dung rõ hơn, giá trị này gấp gần 10 lần tổng giá trị của tất cả cổ phiếu, trái phiếu và tài sản tài chính truyền thống trên toàn cầu cộng lại, tạo nên một đỉnh cao của đòn bẩy tài chính mà tỷ phú Warren Buffett từng ví như vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Sự bùng nổ của thị trường phái sinh không phản ánh sự phục hồi kinh tế bền vững, mà che giấu những rủi ro hệ thống đang ngày càng tích tụ và di căn ra ngoài tầm kiểm soát của các cơ quan quản lý. BIS nhấn mạnh rằng giá trị thị trường thô của phái sinh OTC đã tăng 29% lên 21,8 nghìn tỷ USD, chủ yếu do sự gia tăng của phái sinh lãi suất bằng đồng euro và các loại ngoại hối.

Các chuyên gia từ Bloomberg lưu ý rằng thị trường phái sinh đang trở nên dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết do sự tham gia ngày càng lớn của các tổ chức tài chính phi ngân hàng, trong khi Reuters cảnh báo rằng căng thẳng ngoại hối với quy mô giao dịch 9,6 nghìn tỷ USD mỗi ngày có thể lan sang các loại tài sản khác, làm thắt chặt điều kiện tài chính và đe dọa nghiêm trọng đến sự ổn định kinh tế vĩ mô, đặc biệt tại các quốc gia có sự không khớp tiền tệ lớn.

Một yếu tố then chốt làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc rủi ro tài chính toàn cầu là sự trỗi dậy của khu vực ngân hàng bóng tối hay còn gọi là shadow banking. Theo báo cáo của Hội đồng Ổn định Tài chính FSB, khối này hiện đang nắm giữ khoảng 50% tổng tài sản tài chính toàn cầu, tương đương với con số khổng lồ 250 nghìn tỷ USD.

Điều đáng lo ngại là các tổ chức này bao gồm quỹ đầu cơ, quỹ thị trường tiền tệ, công ty cho vay tư nhân và những thực thể hoạt động ngoài khuôn khổ quy định nghiêm ngặt của ngân hàng truyền thống, thiếu sự giám sát và minh bạch, khiến chúng trở thành nguồn gốc tiềm ẩn lớn nhất của rủi ro lan truyền trong hệ thống.

Wall Street Journal đã có những phân tích sâu sắc về sự phát triển của shadow banking sau cuộc khủng hoảng 2008, chỉ ra rằng khu vực này đã thúc đẩy tăng trưởng cho vay bóng tối với các mức cược đòn bẩy cao lên đến 10 đến 20 lần trên các công ty có chất lượng tín dụng yếu.

Hậu quả tất yếu là tỷ lệ vỡ nợ đang có xu hướng tăng vọt, đặc biệt trong bối cảnh thị trường bất động sản thương mại Mỹ đối mặt với khủng hoảng khi tỷ lệ trống văn phòng ở một số thành phố lớn chạm mốc 20%, một phần do lo ngại về tác động của trí tuệ nhân tạo đến nhu cầu văn phòng truyền thống. Các khoản vay được phát hành trong giai đoạn 2019-2020 nay phải tái cấp vốn với lãi suất cao gấp 2 đến 4 lần trong khi không có người thuê, tạo ra áp lực khủng khiếp lên các tổ chức cho vay phi ngân hàng.

Trong bối cảnh đó, để che giấu và chuyển dịch những rủi ro đang ngày càng phình to, các ngân hàng truyền thống ngày càng phụ thuộc vào các công cụ tài chính phức tạp được gọi là Chuyển giao rủi ro tổng hợp hay Synthetic Risk Transfers SRTs. Đây là một cơ chế cho phép ngân hàng bán rủi ro tín dụng của một danh mục cho vay mà không cần bán đi khoản vay đó cho các nhà đầu tư như quỹ phòng hộ hay quỹ hưu trí.

Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng đã lên tiếng cảnh báo rằng thị trường SRTs đang bùng nổ với tốc độ chóng mặt, đặc biệt tại Liên minh châu Âu khi khối lượng giao dịch tăng gấp ba lần từ năm 2016 đến năm 2024.

Tuy nhiên, điều đáng nói là SRTs không hề làm giảm rủi ro tổng thể của hệ thống mà chỉ đơn thuần dịch chuyển chúng từ bảng cân đối kế toán của ngân hàng sang các quỹ đầu tư tư nhân và quỹ hưu trí vốn là nơi cư trú của tiền tiết kiệm của hàng triệu người lao động.

Reuters dẫn nguồn phân tích cho thấy SRTs giúp ngân hàng giải phóng vốn và duy trì ảo tưởng về giá trị tài sản, nhưng thực chất tạo ra những lỗ hổng mới và làm tăng tính dễ lây lan trong hệ thống tài chính. Bloomberg nhấn mạnh rằng các nhà đầu tư chính vào thị trường này là các quỹ đầu cơ và quỹ hưu trí, với quy mô SRTs tham chiếu hơn 1,1 nghìn tỷ USD tài sản cơ sở kể từ năm 2016, và dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong năm 2026 do nhu cầu quản lý vốn của các ngân hàng ngày càng cấp bách.

Câu hỏi đặt ra là nếu một cuộc khủng hoảng quy mô lớn xảy ra với khối phái sinh khổng lồ 845 nghìn tỷ USD này, ai sẽ là người đứng ra cứu trợ hệ thống ngân hàng? Câu trả lời từ Quỹ Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ FDIC cho thấy một thực tế đáng lo ngại.

Quỹ này hiện chỉ còn đủ sức chi trả cho khoảng 2 đến 3 vụ phá sản ngân hàng quy mô vừa, trong khi mức bảo hiểm chỉ dừng lại ở 250 nghìn USD cho mỗi tài khoản. Wall Street Journal phân tích rằng trong trường hợp ngân hàng thất bại, FDIC đóng vai trò kép, khi vừa là người bảo hiểm vừa là người tiếp quản, bán tài sản để thanh toán các khoản nợ. Nhưng với mức tăng trưởng phái sinh 16% chỉ trong năm 2025, rủi ro đông cứng tài khoản kéo dài hàng năm là hoàn toàn có thực và đang hiện hữu.

Điều đáng sợ hơn cả là một khung pháp lý đã được âm thầm xây dựng từ sau cuộc khủng hoảng 2008 mà ít người để ý, đó là luật Bail-in. Khác với giải cứu bailout lấy tiền thuế của người dân để cứu ngân hàng, bail-in là cơ chế buộc các chủ nợ và đặc biệt là người gửi tiền phải gánh lỗ. Về bản chất, nếu một ngân hàng sụp đổ, tiền gửi của bạn có thể bị chuyển đổi thành cổ phiếu hoặc bị cắt giảm một phần để tái cấp vốn cho ngân hàng đó hoạt động trở lại.

Luật bail-in đã được hợp pháp hóa tại Mỹ thông qua Đạo luật Dodd-Frank năm 2010, cho phép chuyển gánh nặng khủng hoảng từ người nộp thuế sang các chủ nợ và người gửi tiền có số dư vượt quá mức bảo hiểm.

Các chuyên gia từ Reuters nhấn mạnh rằng kịch bản bail-in không còn là giả thuyết xa vời khi đã từng xảy ra ở châu Âu, điển hình là Cyprus năm 2013 và Italy năm 2015, nơi người gửi tiền mất một phần tài sản để cứu các ngân hàng địa phương. Bloomberg cảnh báo rằng trong bối cảnh năm 2026 với rủi ro địa chính trị gia tăng và sự bùng nổ của các công nghệ tài chính mới, bail-in có thể trở thành công cụ chính được các chính phủ sử dụng, đặc biệt khi shadow banking đang chiếm ưu thế trong các lĩnh vực cho vay thế chấp và tín dụng tư nhân vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro khó lường.

Trong một phân tích chuyên sâu được đăng tải trên kênh YouTube của mình, chuyên gia Taylor Kenney từ ITM Trading đã chỉ ra rằng cuộc khủng hoảng tiếp theo sẽ không giống như năm 2008 với những gói cứu trợ ồn ào từ Quốc hội Mỹ. Nó sẽ diễn ra lặng lẽ hơn, tinh vi hơn và mang hình hài của một sự tịch thu tài sản hợp pháp ngay trong chính tài khoản ngân hàng của người dân. Kenney nhấn mạnh rằng các ngân hàng Mỹ đã chuẩn bị sẵn sàng cho kịch bản này với hệ thống pháp lý bail-in đã được xây dựng và hoàn thiện trong suốt hơn một thập kỷ qua.

Các cơ quan quản lý giờ đây mới bắt đầu gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh trong khi thị trường đã thực sự di căn. Cơ quan Quản lý Thận trọng Anh PRA đã gửi thư đến CEO của các công ty bảo hiểm vào đầu năm 2026 bày tỏ những lo ngại sâu sắc về áp lực cạnh tranh trên thị trường mua bán bảo hiểm và các khoản đầu tư có cấu trúc. Họ đặc biệt lưu ý đến rủi ro thanh khoản từ các giao dịch phái sinh và nhu cầu quản lý chặt chẽ rủi ro tín dụng tư nhân, báo hiệu rằng các cơ quan giám sát đã bắt đầu thấy được những đám mây đen đang hình thành trên đường chân trời.

Trong khi đó, các trung tâm tài chính lớn như Ireland và Luxembourg, nơi đang quản lý khoảng 10 nghìn tỷ euro tài sản của các ngân hàng bóng tối, đang thúc giục thiết lập các quy định toàn cầu chặt chẽ hơn. Tuy nhiên, như Giáo sư Richard Portes từ Trường Kinh doanh London nhận định, đó là câu chuyện không muốn dập tắt khu vực trong nước đang tạo ra nguồn thu thuế lớn, tạo nên một nghịch lý khó giải: các cơ quan quản lý tranh luận về dữ liệu và thẩm quyền trong khi thị trường vẫn đang vận hành với khối lượng phái sinh khổng lồ và ngày càng phình to.

Dữ liệu từ BIS cho thấy mức độ tập trung rủi ro rất cao khi 10 ngân hàng hàng đầu thế giới nắm giữ gần 60% tổng dư nợ phái sinh ngoại hối và trên 85% thuộc về 20 tổ chức tài chính lớn nhất. Điều này có nghĩa là sự thất bại của chỉ một vài người chơi chính cũng có thể kéo theo sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống, tạo ra hiệu ứng domino khủng khiếp mà không một quỹ bảo hiểm nào có thể ngăn chặn.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF đã lên tiếng kêu gọi các ngân hàng trung ương duy trì đệm thanh khoản và vốn đủ lớn, đồng thời thường xuyên chạy các bài kiểm tra căng thẳng nâng cao để ngăn chặn sự lan tỏa từ thị trường ngoại hối với quy mô giao dịch khổng lồ 9,6 nghìn tỷ USD mỗi ngày.

Mối liên kết chằng chịt giữa ngân hàng truyền thống và ngân hàng bóng tối càng làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm. Một báo cáo chung mới công bố giữa Ngân hàng Trung ương châu Âu ECB và Ủy ban Rủi ro Hệ thống châu Âu ESRB chỉ ra rằng sự phụ thuộc lẫn nhau này tạo ra những lỗ hổng nghiêm trọng trong cấu trúc tài chính.

Các ngân hàng lớn cho các quỹ đầu cơ vay, rồi các quỹ này lại là nhà đầu tư chính vào các công cụ phái sinh và chứng khoán do chính các ngân hàng phát hành. Khi thị trường biến động mạnh, áp lực gọi ký quỹ margin call có thể tạo ra một vòng xoáy tử thần không lối thoát.

Trong vòng xoáy đó, quỹ đầu cơ buộc phải bán tháo tài sản để đáp ứng yêu cầu ký quỹ, giá tài sản lao dốc, ngân hàng thua lỗ nặng từ danh mục cho vay và đầu tư, và dòng vốn ngắn hạn từ khu vực phi ngân hàng vào hệ thống ngân hàng đột ngột cạn kiệt.

Đây chính là kịch bản kinh điển của khủng hoảng thanh khoản mà các nhà kinh tế học đã cảnh báo trong nhiều năm, nhưng chưa bao giờ nó có cơ sở xảy ra cao như hiện tại với quy mô phái sinh 845 nghìn tỷ USD và sự thống trị của shadow banking với một nửa tài sản tài chính toàn cầu.

Các chuyên gia từ IMF cũng cảnh báo rằng căng thẳng thanh khoản đang siết chặt từng ngày, với SRTs chỉ có tác dụng che đậy vấn đề trong lĩnh vực bất động sản thương mại và tín dụng tư nhân, nơi tình trạng vỡ nợ subprime như vay mua ô tô đang đạt mức cao kỷ lục. Wall Street Journal dự báo rằng căng thẳng tín dụng tư nhân và thanh khoản thắt chặt sẽ tiếp diễn trong suốt năm 2026, trong khi Reuters nhấn mạnh nhu cầu cấp bách phải giám sát chặt chẽ thị trường SRTs để tránh rủi ro hệ thống có thể bùng phát bất cứ lúc nào.

Tổng thể bức tranh tài chính toàn cầu năm 2026 đang hiện ra đầy bất ổn với khối phái sinh khổng lồ 845 nghìn tỷ USD và khu vực ngân hàng bóng tối phát triển không kiểm soát nắm giữ 250 nghìn tỷ USD tài sản.

Sự kết hợp giữa đòn bẩy tài chính cực cao, sự thiếu minh bạch trong các giao dịch SRTs, và những lỗ hổng pháp lý trong cơ chế bail-in đang tạo ra một quả bom hẹn giờ có thể phát nổ bất cứ lúc nào. Khi những người khổng lồ của thị trường tài chính bắt đầu chao đảo, bail-in không còn là một thuật ngữ xa lạ mà đã trở thành kịch bản có thật, đã được hợp pháp hóa và sẵn sàng vận hành.