Trump nâng thuế quan toàn cầu lên 15%: Kịch bản mới với "lá bài" Section 122

Sau phán quyết lịch sử của Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ thuế quan khẩn cấp dưới IEEPA, Tổng thống Donald Trump nhanh chóng chuyển sang sử dụng Section 122 của Đạo luật Thương mại 1974 để áp đặt thuế quan mới, đẩy mức thuế lên 15% và tạo nên làn sóng bất định toàn cầu với 130 tỷ USD có thể phải hoàn trả cùng những tác động sâu rộng đến hàng triệu hộ gia đình Mỹ.

Chỉ vài giờ sau khi Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết lịch sử với tỷ lệ 6-3, chặn đứng nỗ lực áp thuế quan khẩn cấp của chính quyền Donald Trump dựa trên Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA), Tổng thống Mỹ đã ngay lập tức có động thái đáp trả.

Phán quyết ngày 20 tháng 2 năm 2026 tập trung vào việc Tổng thống vượt quyền khi sử dụng IEEPA cho các thuế quan không giới hạn về phạm vi, mức độ và thời gian vốn được áp dụng để đối phó với các vấn đề như thâm hụt thương mại và nhập lậu ma túy từ Canada, Mexico và Trung Quốc. Đây được xem là một chiến thắng quan trọng cho hệ thống kiểm soát và cân bằng quyền lực tại Mỹ, khẳng định rằng ngay cả tổng thống cũng không thể vượt qua ranh giới hiến pháp.

Tuy nhiên, chính quyền Trump đã chuẩn bị sẵn một kịch bản thay thế. Ông chủ Nhà Trắng công bố một loạt thuế quan mới, sử dụng một công cụ pháp lý chưa từng được áp dụng trong thực tế: Mục 122 của Đạo luật Thương mại 1974. Ban đầu công bố mức 10% từ ngày 24 tháng 2, chỉ một ngày sau ông đã nâng lên 15%, mức tối đa theo luật, sau khi xem xét kỹ lưỡng phán quyết của tòa.

Section 122 vốn được thiết kế từ thời kỳ tiêu chuẩn vàng và tỷ giá cố định, cho phép áp thuế tạm thời lên đến 15% trong tối đa 150 ngày để giải quyết các vấn đề thanh toán quốc tế cơ bản, và có thể kéo dài vô thời hạn nếu Quốc hội gia hạn hoặc Tổng thống tuyên bố tình trạng khẩn cấp mới. Điều đặc biệt là điều khoản này chưa từng được sử dụng trong thực tế vì chế độ tỷ giá cố định đã kết thúc vào thời điểm Đạo luật Thương mại 1974 được thông qua.

Tính hợp pháp của việc sử dụng Mục 122 ngay lập tức bị đặt dấu hỏi lớn. Trong tuyên bố áp thuế, chính quyền Trump lập luận rằng Mỹ đang đối mặt với thâm hụt cán cân thanh toán lớn và nghiêm trọng, dẫn chứng vị thế đầu tư quốc tế ròng âm 26 nghìn tỷ đô la tương đương 89% GDP. Các cố vấn của tổng thống khẳng định rằng dù tính theo phương pháp nào, cán cân thanh toán của Mỹ cũng đang trong tình trạng thâm hụt nghiêm trọng.

Tuy nhiên, như các chuyên gia từ ING và Tax Foundation phân tích, Mỹ hiện không đối mặt với khủng hoảng thanh toán thực sự vì cán cân thanh toán luôn cân bằng theo định nghĩa kinh tế học, với thặng dư tài khoản vốn bù đắp thâm hụt tài khoản vãng lai. Việc sử dụng Section 122 ở đây được nhiều nhà phân tích như Phil Magness từ Independent Institute và Scott Lincicome từ Cato Institute coi là lạm dụng, vì nó dựa trên lập luận ngữ nghĩa mơ hồ giữa thâm hụt cán cân thanh toán và thâm hụt thương mại.

Bộ Tư pháp Mỹ dưới thời Trump từng thừa nhận trước tòa rằng Section 122 không áp dụng cho thâm hụt thương mại vốn khác biệt về khái niệm. Do đó các thách thức pháp lý mới có thể nhanh chóng xuất hiện, với các công ty như Costco và các nhà nhập khẩu lớn đã chuẩn bị kiện tụng, dẫn đến rủi ro phán quyết tòa án bác bỏ và hoàn trả thêm hàng tỷ USD.

Một điểm đáng chú ý khác là nguyên tắc không phân biệt đối xử trong Mục 122. Điều khoản này yêu cầu các biện pháp hạn chế nhập khẩu phải được áp dụng nhất quán với nguyên tắc không phân biệt đối xử nhưng cho phép ngoại lệ nếu tổng thống xác định cần tập trung vào các nước có thặng dư cán cân thanh toán lớn hoặc dai dẳng.

Trong thông cáo của Lầu Năm Góc, chính quyền thông báo miễn trừ cho hàng hóa tuân thủ USMCA từ Canada và Mexico, cũng như hàng dệt may từ các nước thuộc Hiệp định Thương mại Tự do Dominica-Trung Mỹ (CAFTA-DR). Tuyên bố áp thuế khẳng định những ngoại lệ này phù hợp với giới hạn của Mục 122, nhưng liệu điều này có vi phạm nguyên tắc không phân biệt đối xử hay không vẫn là một vấn đề pháp lý chưa được làm rõ.

Về cấu trúc áp dụng, các mức thuế hiện hữu dưới Section 232 áp dụng cho thép, nhôm, đồng, gỗ, ô tô và một số phương tiện cơ giới vẫn được giữ nguyên, và các thuế quan mới không chồng lên các biện pháp này. Hàng hóa tuân thủ Hiệp định Mỹ-Mexico-Canada được miễn trừ khỏi thuế mới, cũng như linh kiện máy bay dân sự, sản phẩm công nghệ cao cùng khoáng sản quan trọng. Điều này có nghĩa là Canada và Mexico, mặc dù được miễn thuế mới theo Mục 122, vẫn phải chịu thuế đối với thép, nhôm, ô tô và các sản phẩm gỗ theo Section 232.

Một trong những hệ lụy trực tiếp nhất từ phán quyết của Tòa án Tối cao là số phận của khoảng 130 tỷ đến 175 tỷ USD tiền thuế đã thu dưới IEEPA, theo ước tính từ Yale Budget Lab và Penn-Wharton Budget Model.

Phán quyết mở ra khả năng hoàn trả số tiền này, nhưng tòa án không đưa ra hướng dẫn cụ thể về cơ chế hoàn tiền, khiến các doanh nghiệp nhập khẩu phải đối mặt với quy trình phức tạp: xác định lô hàng nào bị ảnh hưởng, theo dõi tình trạng thanh lý hải quan, và chuẩn bị cho các khiếu nại hành chính hoặc kiện tụng trước Tòa án Thương mại Quốc tế. Chính quyền Trump đã cảnh báo sẽ kháng cáo, kéo dài quá trình này trong nhiều năm và làm dấy lên nghi ngờ về triển vọng chi trả cổ tức thuế quan 2.000 USD mà Tổng thống Trump đã đề xuất cho người dân Mỹ.

Về tác động kinh tế vĩ mô, số liệu từ Yale Budget Lab cho thấy mức thuế trung bình danh nghĩa trên hàng nhập khẩu Mỹ đã ở mức 17.3% trong nửa sau năm 2025, nhưng mức thực thu chỉ 10.9% do thay thế nguồn nhập khẩu sang các nước có thuế suất thấp hơn, gia tăng nhập khẩu công nghệ cao được miễn thuế, tuân thủ USMCA tốt hơn và tránh thuế qua nước thứ ba.

Với Section 122 ở mức 15%, cấu trúc thuế quan đơn giản hóa có thể dẫn đến tỷ lệ thuế thực tế cao hơn do giảm sự mơ hồ, gian lận và động cơ chuyển hướng thương mại, nhưng ING dự báo mức thực thu vẫn duy trì quanh 10-11% nhờ các miễn trừ đáng kể. Tuy vậy, điều này vẫn đẩy giá nhập khẩu lên, với lạm phát hàng hóa cốt lõi tăng 1.1% hàng năm theo ghi nhận từ ING.

Tax Foundation đưa ra những ước tính cụ thể hơn về gánh nặng kinh tế: các thuế quan Trump tổng thể sẽ tăng gánh nặng thuế trung bình 1.300 USD mỗi hộ gia đình Mỹ trong năm 2026, giảm GDP 0.5% và làm mất 436.000 việc làm, chủ yếu do chi phí đầu vào cao hơn và các biện pháp trả đũa từ đối tác thương mại. Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO) bổ sung rằng 95% chi phí thuế quan sẽ chuyển sang người tiêu dùng Mỹ, làm giảm đầu tư, việc làm và hiệu quả kinh tế tổng thể.

Các chuyên gia từ PIMCO và J.P. Morgan cũng cảnh báo rủi ro leo thang cao hơn so với năm trước, với Michael Feroli từ J.P. Morgan ước tính thuế quan mới có thể nâng mức thuế hiệu quả lên 23%, thu về 400 tỷ USD tương đương 1.3% GDP Mỹ, nhưng nếu bị trả đũa từ EU và Trung Quốc, GDP Mỹ có thể giảm 1% và GDP toàn cầu giảm 0.5% đến năm 2026 theo dự báo của IMF. Goldman Sachs dự đoán lạm phát tăng 1% từ nửa sau 2025 đến nửa đầu 2026 do quá trình chuyển giá diễn ra chậm nhưng chắc chắn.

Về mặt lạm phát và chính sách tiền tệ, ING nhận định rằng giá nhập khẩu tăng và chỉ số CPI hàng hóa cốt lõi ở mức 1.1% cho thấy doanh nghiệp Mỹ đang chịu phần lớn gánh nặng từ chi phí thuế quan. Mặc dù lo ngại về khả năng tăng giá hàng tiêu dùng trong tương lai, quá trình này diễn ra chậm tạo cơ hội cho các lực lượng giảm lạm phát từ giá nhà thuê chậm lại, tăng trưởng lương vừa phải và giá xăng dưới 3 USD can thiệp. Do đó ING không thay đổi dự báo tăng trưởng và lạm phát, vẫn kỳ vọng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cắt giảm lãi suất 25 điểm cơ bản vào tháng 6 và tháng 9.

Các thỏa thuận song phương mà Mỹ đã đạt được sau các đe dọa thuế quan Ngày Giải phóng cũng bị ảnh hưởng phức tạp. Các thỏa thuận với Thụy Sĩ và Ấn Độ được xây dựng dựa trên mức thuế khẩn cấp theo IEEPA, với các mức thuế mới được đưa ra như là sự giảm nhẹ từ các mức khẩn cấp đó. Khi mức thuế tham chiếu hợp pháp không còn nữa, các thỏa thuận này có thể phải được soạn thảo lại.

Trường hợp của thỏa thuận thương mại Mỹ-EU còn phức tạp hơn khi Nghị viện châu Âu đã đình chỉ phê chuẩn các cam kết của EU do xung đột Greenland leo thang. Ủy ban châu Âu hiện đưa ra tuyên bố cứng rắn rằng một thỏa thuận là một thỏa thuận, yêu cầu Mỹ tôn trọng các điều khoản đã ký và nhấn mạnh rằng sản phẩm EU phải tiếp tục được hưởng mức thuế suất cạnh tranh nhất, không tăng vượt trần đã thỏa thuận.

Theo Chatham House, EU có thể không kỳ vọng giảm bớt áp lực vì Mỹ sẽ dùng Section 232 và 301 để ép buộc quay lại bàn đàm phán.

Trong khi đó, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) Jamieson Greer thông báo sẽ khởi động một loạt cuộc điều tra mới theo Mục 301, nhắm vào hầu hết các đối tác thương mại lớn. Các cuộc điều tra sẽ xem xét nhiều vấn đề từ công suất dư thừa trong công nghiệp, lao động cưỡng bức, đến chính sách định giá dược phẩm, phân biệt đối xử với công ty công nghệ Mỹ, thuế dịch vụ số và ô nhiễm đại dương.

Điều này cho thấy chính quyền Trump đang chuyển hướng chiến lược sang một công cụ pháp lý khác có thể bền vững hơn nhưng cũng phức tạp hơn về mặt thủ tục, đòi hỏi các cuộc điều tra kỹ lưỡng. Các chuyên gia cho rằng các thuế quan dưới Section 122 chỉ là màn khói tạm thời để chuyển sang các công cụ khác như Section 301.

Đối với Trung Quốc, dù phải đối mặt với thuế quan cao, nước này vẫn duy trì thặng dư thương mại kỷ lục 1.2 nghìn tỷ USD trong năm 2025 bằng cách chuyển hướng xuất khẩu sang châu Phi tăng 26%, Đông Nam Á tăng 13% và EU tăng 8%, theo phân tích từ George Noble thuộc Fidelity.

Điều này cho thấy thuế quan không làm suy yếu cỗ máy xuất khẩu Trung Quốc mà chỉ định hướng lại dòng chảy thương mại, thúc đẩy đa cực hóa kinh tế toàn cầu với Mỹ, Trung Quốc và châu Âu ngày càng độc lập. George Noble còn chỉ ra rằng thuế quan thúc đẩy các đối tác như EU và Canada xích lại gần nhau hơn với Trung Quốc, khi Canada cân nhắc bỏ thuế 100% trên xe điện Trung Quốc và EU đàm phán giá tối thiểu thay thế thuế quan.

Về phía Canada và Mexico, mặc dù được miễn trừ khỏi thuế Mục 122 nhờ USMCA, nhưng nguy cơ vẫn còn đó. Luật sư thương mại Barry Appleton nhận xét rằng Tổng thống không mất đòn bẩy, ông ấy chỉ mất một cái đòn bẩy. Giới chuyên gia cảnh báo sẽ chứng kiến vũ khí hóa nhiều công cụ khác nhau chưa từng được sử dụng theo cách đó. Việc đánh giá lại USMCA trong năm nay có thể trở nên căng thẳng hơn, với nguy cơ Mỹ yêu cầu thay đổi hoặc thậm chí rút khỏi hiệp định.

Ý tưởng cổ tức thuế quan 2.000 USD cho người dân Mỹ mà Trump đề xuất ngày càng trở nên xa vời do tranh chấp hoàn trả và kiện tụng kéo dài. Theo số liệu, các mức thuế theo IEEPA đã thu được khoảng 133.51 tỷ USD tính đến tháng 12 năm 2025, nhưng các chuyên gia từ Tax Foundation chỉ ra rằng việc chi trả 2.000 USD cho mỗi người Mỹ đủ điều kiện sẽ tiêu tốn từ 279.8 tỷ đến 606.8 tỷ USD, vượt xa tổng thu từ thuế quan năm ngoái là 264.05 tỷ USD.

Bản thân Tổng thống Trump gần đây cũng đã lùi bước khi nói rằng ông đang xem xét rất nghiêm túc nhưng chưa đưa ra cam kết. Với phán quyết của Tòa án Tối cao và sự không chắc chắn về nguồn thu từ các mức thuế mới, tương lai của những tấm séc 2.000 USD trở nên mờ mịt hơn bao giờ hết.

Các chuyên gia từ những tổ chức lớn như Brookings, PIMCO và J.P. Morgan đồng loạt cảnh báo về rủi ro leo thang cao hơn so với năm trước. Wendy Edelberg từ Brookings nhấn mạnh sự dịch chuyển quyền lực hành pháp sang độc quyền tạo bất ổn khiến doanh nghiệp do dự đầu tư và ký hợp đồng dài hạn.

Theo Erica York từ Tax Foundation, nếu thuế quan hết hạn sau 150 ngày, mức thuế hiệu quả có thể giảm về 5.6% trong năm 2026, nhưng nếu được kéo dài, gánh nặng kinh tế sẽ lan rộng và ảnh hưởng đến hàng triệu hộ gia đình cùng doanh nghiệp toàn cầu.

Tổng thể, phán quyết của Tòa án Tối cao ngày 20 tháng 2 năm 2026 gửi một tín hiệu mạnh mẽ về giới hạn quyền lực tổng thống và chứng minh rằng hệ thống kiểm soát và cân bằng tại Mỹ vẫn hoạt động. Tuy nhiên nó không làm suy giảm tham vọng thuế quan của ông Trump, mà chỉ buộc chính quyền phải tìm kiếm những con đường pháp lý khác dù chưa từng được thử nghiệm.

Với việc sử dụng Mục 122 và chuẩn bị cho các cuộc điều tra Mục 301 mới, bất ổn thương mại đã quay trở lại và nguy cơ leo thang hiện cao hơn bao giờ hết theo nhận định từ ING. Doanh nghiệp nhập khẩu phải đối mặt với quy trình hoàn tiền phức tạp, người tiêu dùng Mỹ có thể không bao giờ thấy tấm séc 2.000 USD, và các đối tác thương mại từ Canada, Mexico đến EU đang phải điều chỉnh chiến lược trong một môi trường pháp lý ngày càng khó đoán định.

Cuộc chiến thuế quan của Tổng thống Trump vẫn chưa kết thúc, nó chỉ bước vào một giai đoạn mới phức tạp và khó lường hơn, nơi sự kết nối chặt chẽ giữa thương mại, lạm phát và tăng trưởng sẽ định hình thị trường tài chính toàn cầu trong suốt năm 2026.