Ngành thép Nga đối mặt cuộc khủng hoảng cấu trúc tồi tệ nhất kể từ thời Liên Xô

Ngành công nghiệp thép của Nga, từng là biểu tượng cho sức mạnh công nghiệp quốc gia, hiện đang phải vật lộn trong cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất kể từ sau sự sụp đổ của Liên Xô. Một cơn bão hoàn hảo được tạo nên từ lệnh trừng phạt, lãi suất cao ngất, nhu cầu nội địa teo tóp và sự bành trướng của thép Trung Quốc đang đẩy các gã khổng lồ vào tình trạng thua lỗ triền miên, đe dọa nghiêm trọng đến hàng trăm nghìn việc làm và tương lai của cả một ngành công nghiệp chiến lược.

Bức tranh toàn cảnh về ngành thép Nga hiện nay là một bản hợp xướng của những con số đi xuống. Theo dữ liệu mới nhất từ Hiệp hội Thép Thế giới (World Steel Association) trong báo cáo World Steel in Figures 2025, sản lượng thép thô của Nga năm 2024 chỉ đạt khoảng 71 triệu tấn, giảm mạnh 6,6% so với 76 triệu tấn của năm 2023. Con số này không chỉ đẩy Nga xuống vị trí thứ 5 thế giới mà còn báo hiệu một xu hướng suy thoái dai dẳng.

Các dự báo cho năm 2025 còn ảm đạm hơn. Trong khi chính phủ Nga kỳ vọng sản lượng cả năm chỉ ở mức khoảng 67 triệu tấn, số liệu thực tế 11 tháng đầu năm từ World Steel Association cho thấy sản lượng chỉ đạt 61,8 triệu tấn, và SteelOrbis ghi nhận mức giảm 5,1% so với cùng kỳ, xuống còn 61,5 triệu tấn. Tất cả đều đồng thanh chỉ ra một thực tế: sản lượng thép Nga đang ở mức thấp nhất trong hơn một thập kỷ qua.

Thị trường xuất khẩu then chốt sụp đổ, doanh thu bốc hơi

Động lực chính dẫn đến sự sụt giảm thê thảm này bắt nguồn từ sự đóng sập của thị trường xuất khẩu sinh lời nhất. Trước năm 2022, Liên minh Châu Âu (EU) là điểm đến quan trọng, chiếm tới 17% tổng lượng xuất khẩu thép Nga và mang về khoảng 9 tỷ USD doanh thu mỗi năm. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt toàn diện của EU, đặc biệt là Điều 3G trong quy chế trừng phạt, đã chặn đứng không chỉ các lô hàng trực tiếp mà cả những con đường xuất khẩu vòng qua nước thứ ba.

Hệ quả là thị trường châu Âu, nơi các nhà sản xuất ô tô, máy móc và xây dựng sẵn sàng trả giá cao cho chất lượng, đã trở nên “thực tế là không còn liên quan” đối với thép Nga.

Nỗ lực tái định hướng sang các thị trường mới như Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ hay khu vực Caucasus chỉ mang lại thành công hạn chế. Báo cáo OECD Steel Outlook 2025 chỉ ra rằng xuất khẩu thép của toàn khu vực CIS, với Nga là trung tâm, đã giảm tới 65% kể từ năm 2020, xuống còn khoảng 16,6 triệu tấn vào năm 2024.

Vấn đề nghiêm trọng hơn cả việc giảm sản lượng là sự sụt giảm về doanh thu. Các nhà sản xuất Nga buộc phải chấp nhận mức chiết khấu lớn để cạnh tranh tại các thị trường mới, dẫn đến lợi nhuận biên bị bào mòn nghiêm trọng. Xuất khẩu thép Nga ước tính đã giảm khoảng một phần ba kể từ năm 2021, và trong bối cảnh giá thép toàn cầu, đặc biệt là giá thép cuộn cán nóng trên sàn Thượng Hải, rơi xuống mức thấp kỷ lục, nhiều giao dịch xuất khẩu của Nga gần như chạm ngưỡng không có lãi.

Nhu cầu nội địa suy kiệt, lãi suất cao bóp nghẹt mọi hy vọng phục hồi

Trong khi xuất khẩu gặp khó, thị trường nội địa - được kỳ vọng sẽ trở thành cứu cánh - cũng đang chìm trong suy thoái. Nhu cầu từ lĩnh vực quân sự, mặc dù ổn định, chỉ chiếm khoảng 1 triệu tấn mỗi năm, một con số quá nhỏ bé so với tổng công suất sản xuất khổng lồ.

Ngược lại, nhu cầu dân sự đang sụt giảm nghiêm trọng. Tập đoàn Severstal báo cáo mức tiêu thụ thép nội địa trong quý I năm 2025 đã giảm tới 13% so với cùng kỳ. Tổng nhu cầu nội địa năm 2024 được ước tính giảm 6% xuống còn 43,8 triệu tấn, và xu hướng này được dự báo còn tồi tệ hơn trong năm 2025, với mức giảm dự kiến lên tới 14-15%.

Các lĩnh vực then chốt như xây dựng nhà ở đình trệ, các dự án hạ tầng lớn bị hoãn hoặc hủy bỏ, trong khi ngành cơ khí chế tạo và ô tô chỉ hoạt động cầm chừng với một phần nhỏ công suất trước đây.

Gánh nặng then chốt đè lên cả nhu cầu lẫn khả năng đầu tư của doanh nghiệp chính là chính sách tiền tệ thắt chặt. Ngân hàng Trung ương Nga, trong nỗ lực kiềm chế lạm phát, đã duy trì lãi suất chủ chốt ở mức cao ngất: 16.5% vào giữa năm 2025 và 16% tại quyết định vào ngày 19/12/2025. Mức lãi suất này biến chi phí vay vốn thực tế cho doanh nghiệp thành gánh nặng không tưởng, có thể lên tới 18-25%.

Một phần lớn doanh thu của các công ty thép giờ đây bị “ăn mòn” để trả lãi vay, thay vì được tái đầu tư vào hiện đại hóa công nghệ. Trong khi các đối thủ ở châu Âu đang đẩy mạnh đầu tư vào quá trình khử carbon và công nghệ lò điện hồ quang hiện đại, các nhà máy thép Nga đang dần tụt hậu, làm giảm sâu sắc năng lực cạnh tranh dài hạn. Giám đốc điều hành Severstal, Alexander Shevelev, đã cảnh báo thẳng thắn rằng “thiếu vốn đầu tư, về lâu dài, có thể biến các doanh nghiệp công nghiệp thành những đống sắt gỉ.”

Các gã khổng lồ lao đao, bảng cân đối kế toán nhuốm màu đỏ

Hậu quả tài chính của cuộc khủng hoảng kép này được phản ánh rõ nét và đáng báo động trên báo cáo của các tập đoàn hàng đầu. Severstal, một trong những công ty được quản trị tốt nhất, ghi nhận lợi nhuận trong 9 tháng đầu năm 2025 giảm thảm hại 57% xuống còn khoảng 49.74 tỷ Rúp, khoảng 614 triệu USD, kèm theo dòng tiền tự do âm và quyết định tạm ngừng chi trả cổ tức lần thứ ba liên tiếp.

NLMK, nhà sản xuất thép lớn nhất nước, không chỉ rơi vào tình trạng thua lỗ trong năm 2024 mà còn tiếp tục ghi nhận lỗ ròng trong năm 2025, với quý I/2025 lỗ hơn 1.2 tỷ Rúp. MMK, một đại gia khác, báo cáo lợi nhuận ròng nửa đầu năm 2025 sụt giảm gần 90% cùng với mức sản lượng giảm hai chữ số. Những con số này xóa tan mọi ảo tưởng về khả năng “miễn dịch” của các doanh nghiệp dẫn đầu.

Tuy nhiên, thảm kịch thực sự đang diễn ra ở những công ty có đòn bẩy tài chính cao. Metinvest, với khoản nợ lên tới 3 tỷ Euro và lực lượng lao động khoảng 70,000 người, đã ghi nhận khoản lỗ khổng lồ 445 triệu Euro chỉ trong nửa đầu năm 2025. Dưới áp lực lãi suất vượt quá 15%, việc trả nợ trở thành một cuộc vật lộn sinh tử. Tình trạng tương tự cũng xảy ra với Industrial Metallurgical Holding (IMH).

Hậu quả tất yếu là các biện pháp cắt giảm khắc nghiệt đang lan rộng khắp ngành: giảm công suất sản xuất, áp dụng chế độ làm việc ngắn giờ và hàng loạt đợt sa thải nhân sự. Các báo cáo từ Reuters và Bloomberg ước tính gần 700,000 lao động trong ngành luyện kim của Nga đang đối mặt trực tiếp với nguy cơ mất việc làm hoặc thu nhập.

Phản ứng của chính phủ

Trước nguy cơ một làn sóng phá sản hàng loạt có thể gây ra bất ổn xã hội, chính phủ Nga đã can thiệp bằng một biện pháp đặc biệt. Vào tháng 10/2025, Moscow ban hành lệnh cấm tạm thời (moratorium) đối với các thủ tục phá sản đối với các doanh nghiệp trong ngành kim loại. Về mặt lý thuyết, biện pháp này nhằm “ổn định tình hình” bằng cách cho các công ty thêm thời gian hồi phục. Tuy nhiên, các chuyên gia và nhà phân tích thị trường chỉ trích đây chủ yếu là cách để “đóng băng” các vấn đề cấu trúc thay vì giải quyết chúng.

Khác với các gói cứu trợ khủng hoảng ở phương Tây thường đi kèm với các điều kiện cải tổ mạnh mẽ, biện pháp của Nga thiếu vắng những cải cách đồng bộ hoặc các chương trình hỗ trợ mục tiêu. Điều này có nguy cơ duy trì những cấu trúc sản xuất kém hiệu quả và trì hoãn một cuộc “thanh lọc” cần thiết của thị trường.

Áp lực gia tăng từ thép Trung Quốc và tình trạng dư thừa công suất toàn cầu

Trong khi vật lộn với các vấn đề nội tại, ngành thép Nga còn phải đương đầu với một thách thức khổng lồ từ bên ngoài: sự bành trướng của thép Trung Quốc và tình trạng dư thừa công suất toàn cầu. Báo cáo OECD Steel Outlook 2025 dự báo một viễn cảnh ảm đạm: thế giới sẽ bổ sung thêm 165 triệu tấn công suất sản xuất thép mới từ năm 2025 đến 2027, chủ yếu đến từ châu Á, dẫn đầu là Trung Quốc và Ấn Độ. Điều này sẽ đẩy tổng công suất dư thừa toàn cầu lên mức khổng lồ 721 triệu tấn vào năm 2027.

Trung Quốc, với tỷ lệ trợ cấp nội địa cao được cho là gấp 10 lần các nước OECD, đã xuất khẩu kỷ lục 118 triệu tấn thép vào năm 2024. Lượng thép khổng lồ này đổ ra thị trường thế giới đã và đang đè nặng lên giá cả toàn cầu.

Mặc dù nhập khẩu thép từ Trung Quốc vào Nga có phần suy giảm, nhưng chúng vẫn gia tăng thị phần nhờ giá thành cạnh tranh vượt trội, đặc biệt ở các phân khúc thép đặc biệt và thép không gỉ - những mặt hàng mà ngành công nghiệp Nga chưa đáp ứng đủ về chất lượng. Thêm vào đó, đồng Rúp mạnh lên trong thời gian qua một cách nghịch lý lại làm tăng chi phí sản xuất quy đổi của Nga, khiến họ càng khó cạnh tranh về giá với đối thủ châu Á.

Triển vọng ảm đạm

Kết hợp tất cả các yếu tố lại, triển vọng cho ngành thép Nga trong trung hạn vẫn rất u ám. Các chuyên gia từ OECD và các tổ chức phân tích quốc tế nhận định rằng cuộc khủng hoảng này mang tính cấu trúc sâu sắc. Không có một sự điều chỉnh chính sách vĩ mô mạnh mẽ, như việc Ngân hàng Trung ương giảm lãi suất về mức 12% như kỳ vọng của Severstal để kích thích nhu cầu nội địa, và những cải cách toàn diện trong chính ngành công nghiệp này, sự phục hồi sẽ rất chậm chạp và khó khăn.

Lệnh cấm phá sản tạm thời của chính phủ, dù có thể “mua thời gian”, rõ ràng không phải là một mô hình kinh doanh bền vững thay thế. Trong bối cảnh thiếu hụt vốn đầu tư cho công nghệ hiện đại và bị cắt đứt khỏi các thị trường cao cấp, ngành thép Nga đang có nguy cơ cao bị đẩy xuống vị thế của một nhà cung cấp thứ cấp, chỉ tập trung vào các sản phẩm thép giá trị gia tăng thấp cho thị trường thế giới.

Cuộc khủng hoảng của ngành thép không chỉ là câu chuyện kinh tế thuần túy, mà còn là một thước đo quan trọng phản ánh những thách thức to lớn mà nền kinh tế Nga phải đối mặt trong một trật tự địa chính trị toàn cầu đã thay đổi hoàn toàn, nơi các công cụ truyền thống như tài nguyên và công nghiệp nặng có thể không còn đủ để đảm bảo vị thế cạnh tranh.